BUGANDA GYETWASUBWA
Amayembe g'entalo:-
Eggye ly'Abaganda, lyabeeranga ggumu ku lutalo, nga bamanyi nti balina amayembe g'olutalo agabayamba okulwana n'okuwangula olutalo. Kabaka bwe yagabanga Olutalo, kye yavanga awa abagabe amayembe gano, ne bagenda nga bagumu nnyo. Omugabe Kabaka gw'akwasa amayembe gano abajaasi bamutya nnyo era bamuwulira nnyo. Kabaka yawanga Omugabe amayembe gano:-
Kawottowotto lya nkuba. Balisalako ne baliyita Kawotto.
Kizito
Ssebitengero
Kannyamira
Kizinga
Kipumpu
Kalondoozi.
Omugabe naye alonda Abaduumizi be, nabo buli emu n'amuwa ejjembe limu. Buli Muduumizi alina ebibinja by'aduumira. Ebibinja bwe bimala okumanya nga bifunye ejjembe ly'olutalo okuva ewa Kabaka, balwana okufiirawo. Ate era bonna balwana okulaba nga tebabanyagaako mayebe gano. Oluvannyuma lw'olutalo, gakuŋŋaanyizibwa Omugabe n'agaddiza Kabaka, okutuusa lw'aligaba olutabaalo olulala.
Mu Buganda mulimu entegeka y'Obufuzi ng'eri ku maanyi ga Katonda. Nga bagamba nti Katonda yategaka emitendera esatu egisangibwa mu buli kika, mw'ayisa amaanyi ge. Obwakabaka n'olwekyo bufugibwa ku musingi gwa kutya buyinza bwa Kabaka obuva ewa Katonda, nga buyita mu bitonde ebyo bye tulabye waggulu.
Okunoonyereza kulaga nga bwe tulabye eyo waggulu, nti mu Buganda buli Kika kirina Lubaale, Amayembe n'Emizimu eby'ekika ekyo. Kyokka Amayembe Lubowa, Nambaga ne Kasajja, buli Kika kibeera nago, era gaayitibwa Maganda ggere gere. Lubaale alimu Emmandwa ssatu- n'Akasolya, waliyo Ekiggwa omuggweera eby'ekika.
Ku buli mutendera mu Kika, okuva ku Mutuba, Ssiga, eby'ekika ekyo, mu Kiggwa ekyo mwe bikuŋŋaanira nga biyitiddwa okulamula ensonga ebeera ezzeewo mu Kika. Emizimu gy'egyo egy'abo abaafa edda, abakomawo ne baloosa abazzukulu ne babaluŋŋamya. Kyetuva tugamba nti abantu tebafa, bakyusa bukyusa mbeera. Era tugamba nti beebase mu kifo gundi. Era bagamba nti ekigambo kufa kiva mu kufuula mbeera, omuntu abadde omulamu mu kitole ky'osobola okukwatako, n'afuuka omulamu mu mpewo- eyitibwa omuzimu ogujja ne gwogera.
BUGANDA GYETWASUBWA
Amayembe g'Obwakabaka:-
Obwakabaka bulina amayembe gano:-
Ssebintu- lino lya Jjajja waffe Kintu.
Kinembe
Kimommo
Nyeenya- omukongozzi waalyo ye Kikapwe.
Lukenge- lino lissi, Omukongozzi waalyo wa Musu-Nkalubo.
Kizinga
Mbagiangasha- lino si Gganda, lyava Bunyolo.
Ssekabembe- guno Musambwa. Nambaga- Lino livumuzi, era n'Oluzaalo.
Nantaba- Kabaka okumutikkira, amala kutuma bajjajjaabe abazaala Mugema (Kitaawe) okulileeta okuva e Lugonda, Bukakata. Atuma Kaggo, Nakatanza, Ssematimba ne Mukusu okuwerekera bajjajjaabe.
Mbajjwe- lino likuumibwa Katambala. Owenvuma y'alisitula Akatebe kwe lituula kasitulibwa wa Kkobe. Abengabi 2 be bakubi b'eŋŋoma zaalyo. Owennyonyi y'asereka enju yaalyo.
Lubowa
Namuzinda
Muwanga
Kalondoozi- lirondoola ekirungi n'ekibi
Kasajja
Kiraalire
Namudomola, n'amalala.