Ngày 18/3 theo giờ địa phương, Iran xác nhận rằng Ali Larijani – Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, cựu Chủ tịch Quốc hội – đã thiệt mạng. Điều này cho thấy chiến dịch “chặt đầu” nhằm vào các lãnh đạo cấp cao của Mỹ và Israel đã bước sang một giai đoạn mới. Tuy nhiên, ngay sau cái chết của ông, phía Mỹ nhận thấy Iran đã tung ra một “lá bài mới”, và Tổng thống Donald Trump thừa nhận: “Chúng tôi rất sốc”.
Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran rạng sáng 18/3 ra tuyên bố xác nhận ông Larijani cùng con trai và một số trợ lý đã thiệt mạng trong một cuộc không kích. Trước đó, Israel đã nhận trách nhiệm. Theo phía Israel, Larijani là nhân vật “trung tâm quyền lực thực tế” của Iran, phụ trách điều phối an ninh, tình báo, lập pháp và đàm phán hạt nhân. Việc ông bị tiêu diệt được coi là một phần trong chiến lược “làm suy yếu chế độ Iran”.
Tuy nhiên, trái với dự đoán của Mỹ và Israel, Iran không rơi vào hỗn loạn hay sụp đổ. Ngược lại, ngay trong ngày xảy ra vụ việc, Tehran đã phát động đợt phản công mạnh thứ 59. Lực lượng Islamic Revolutionary Guard Corps tuyên bố chiến dịch này có quy mô lớn, sử dụng nhiều loại vũ khí dẫn đường chính xác như “Ghadr”, “Emad”, “Fateh” và đặc biệt là lần đầu tiên triển khai tên lửa “Haj Qassem”.
Các mục tiêu bị tấn công bao gồm những thành phố trọng yếu của Israel như Jerusalem và Tel Aviv, cùng với nhiều căn cứ quân sự của Mỹ tại Qatar, Kuwait, UAE, Bahrain và Iraq.
Đáng chú ý, Iran đã công khai một “lá bài chiến lược”: tên lửa “Haj Qassem”. Loại tên lửa này được đặt theo tên của Qasem Soleimani – chỉ huy lực lượng Quds bị Mỹ ám sát năm 2020. Theo dữ liệu công khai, tên lửa này có tầm bắn khoảng 1.400 km, mang đầu đạn 500 kg và có khả năng xuyên thủng phòng không tương đối mạnh. Việc lần đầu được sử dụng trong thực chiến mang ý nghĩa biểu tượng và răn đe rất lớn.
Rõ ràng, chiến lược “chặt đầu” của Israel không mang lại hiệu quả sụp đổ như kỳ vọng. Phía Mỹ nhận thấy một sự thay đổi đáng kể trong phản ứng của Iran: lập trường trở nên cứng rắn hơn, nhưng cấu trúc quyền lực vẫn ổn định. Các cơ quan tình báo Mỹ đánh giá rằng không có khả năng xảy ra “thay đổi chế độ” trong ngắn hạn.
Bản thân ông Trump cũng công khai bày tỏ sự bất ngờ trước quy mô và cường độ phản công của Iran: “Không ai dự đoán được điều này… họ đã phản công”.
Sự “sốc” này đến từ ba nguyên nhân chính:
Thứ nhất, logic chiến tranh đã thay đổi. Mục tiêu ban đầu của Mỹ và Israel là dùng không kích cường độ cao để nhanh chóng phá hủy năng lực quân sự Iran và gây sụp đổ chính trị nội bộ. Tuy nhiên, điều này đã chứng minh là quá lạc quan. Dù tuyên bố đã tấn công hàng nghìn mục tiêu, Iran vẫn duy trì được năng lực phản công, đặc biệt là hệ thống tên lửa và bệ phóng, cho phép thực hiện các đòn đánh nhiều đợt, trên phạm vi rộng. Cuộc chiến đang chuyển từ “đánh nhanh thắng nhanh” sang một cuộc chiến tiêu hao về năng lực công nghiệp, kho vũ khí và ý chí quốc gia. Mỹ được cho là đã chi ít nhất 12 tỷ USD, với 13 binh sĩ thiệt mạng và hàng trăm người bị thương.
Thứ hai, chiến lược phi đối xứng của Iran đang phát huy hiệu quả. Việc liên tục tấn công các căn cứ Mỹ phân tán tại nhiều quốc gia Ả Rập làm gia tăng căng thẳng giữa Washington và các đồng minh khu vực. Một số quan chức vùng Vịnh phàn nàn rằng “Mỹ phát động chiến tranh vì Israel nhưng chúng tôi phải hứng chịu hậu quả”. Đồng thời, Iran còn kiểm soát có chọn lọc eo biển Strait of Hormuz, chỉ nhắm vào tàu của Mỹ và đồng minh, qua đó gây áp lực lên thị trường năng lượng toàn cầu. Sự xuất hiện của tên lửa “Haj Qassem” càng củng cố năng lực răn đe tầm xa của Iran.