چند روز پیش نوشتم که تهدید به بستن تنگه هرمز، نه نشانه قدرت، بلکه نمونه‌ای از یک قمار استراتژیک و خودویرانگر بود؛ قمار خطرناکی که در نهایت بیش از آنکه به رقبای ایران آسیب بزند، منافع ملی ایران را هدف قرار داد. اکنون جالب است که فارغ از هرگونه موضع‌گیری سیاسی درباره جمهوری اسلامی، تحلیل اخیر فرید زکریا در شبکه CNN بسیاری از همان نگرانی‌ها را تأیید می‌کند و حتی ابعاد تازه‌ای از خسارت‌های بلندمدت این سیاست را نشان می‌دهد. واقعیت این است که قدرت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز از «ضروری بودن» آن ناشی می‌شود. تا زمانی که جهان برای انتقال انرژی به این آبراه وابسته باشد، ایران نیز از یک مزیت راهبردی برخوردار است. اما هنگامی که این مسیر به ابزار تهدید و اخاذی تبدیل شود، سایر کشورها به دنبال راه‌هایی برای کاهش این وابستگی خواهند رفت. دقیقاً همین اتفاق رخ داد. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به سرعت به سمت توسعه خطوط لوله جایگزین حرکت کردند. عربستان استفاده از خط لوله شرق به غرب را گسترش داد و امارات سرمایه‌گذاری در مسیرهای صادراتی خارج از تنگه را افزایش داد. در همین حال، کشورهای واردکننده انرژی نیز به سمت ذخایر استراتژیک، صرفه‌جویی در مصرف، انرژی‌های تجدیدپذیر و خودروهای برقی حرکت کردند. به بیان ساده، جهان شروع به سازگار شدن با جهانی کرد که در آن تنگه هرمز اهمیت کمتری داشته باشد. این دقیقاً نقطه شکست این استراتژی بود. سیاستی که قرار بود اهرم فشار ایران را تقویت کند، در عمل باعث شد یکی از مهم‌ترین مزیت‌های ژئوپلیتیکی ایران به تدریج فرسوده شود. در سطح منطقه‌ای نیز پیامدهای این سیاست به سود ایران نبود. تهدید کشتیرانی بین‌المللی، زمینه را برای شکل‌گیری معماری امنیتی جدیدی در خلیج فارس فراهم کرد که حضور و همکاری نظامی قدرت‌های خارجی و کشورهای عربی را بیش از گذشته مشروعیت بخشید. آنچه قرار بود موجب عقب‌نشینی رقبا شود، در عمل به تقویت جایگاه و هماهنگی آنان انجامید. از همه نگران‌کننده‌تر آنکه این روند می‌تواند پیامدهایی فراتر از بحران کنونی داشته باشد. با افزایش حضور نظامی و تثبیت سازوکارهای امنیتی جدید در منطقه، موضوع جزایر سه‌گانه ایرانی ــ ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک ــ ممکن است بیش از گذشته در کانون منازعات آینده قرار گیرد. اگرچه حاکمیت ایران بر این جزایر بخشی از تمامیت ارضی کشور محسوب می‌شود، اما سیاست‌های تنش‌زا و محاسبات نادرست جمهوری اسلامی می‌تواند شرایطی ایجاد کند که عمارات و عربستان، تحت عنوان حفظ امنیت کشتیرانی یا مقابله با بی‌ثباتی منطقه‌ای، در آینده ادعاها و اقدامات تهاجمی‌تری را علیه منافع سرزمینی ایران دنبال کنند. تراژدی ماجرا در اینجاست که حکومتی که خود را مدافع «امنیت ملی» معرفی می‌کند، با تصمیمات شتاب‌زده و پرهزینه، همان بستر ژئوپلیتیکی را تقویت کرده است که ممکن است در آینده به یکی از جدی‌ترین تهدیدها علیه منافع راهبردی و تمامیت ارضی ایران تبدیل شود. از نظر اقتصادی نیز ایران بیش از دیگران آسیب دید. کشوری که بخش مهمی از درآمدهای ارزی خود را از صادرات نفت تأمین می‌کند، نمی‌تواند همزمان بر اختلال در مسیرهای دریایی تکیه کند و انتظار داشته باشد هزینه اصلی را دیگران بپردازند. هرگونه اختلال طولانی‌مدت در تنگه، در نهایت به کاهش صادرات، افت درآمدهای نفتی و افزایش فشار اقتصادی بر مردم ایران منجر می‌شود. شاید مهم‌ترین نکته‌ای که فرید زکریا به آن اشاره می‌کند، این باشد که بسیاری از این تغییرات موقتی نیستند. خطوط لوله جدید، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های جایگزین، توسعه ناوگان خودروهای برقی و شکل‌گیری ترتیبات امنیتی تازه، تصمیم‌هایی هستند که آثار آنها ممکن است برای دهه‌ها باقی بماند. به عبارت دیگر، یک تصمیم کوتاه‌مدت و هیجانی می‌تواند جایگاه راهبردی ایران را برای سال‌های طولانی تضعیف کند. درس اصلی این ماجرا روشن است: استراتژی موفق، صرفاً توانایی ایجاد بحران برای دیگران نیست؛ بلکه توانایی حفظ و تقویت منافع ملی در بلندمدت است. اگر نتیجه یک سیاست، کاهش اهمیت ژئوپلیتیکی ایران، تقویت رقبای منطقه‌ای، افزایش حضور قدرت‌های خارجی و آسیب به اقتصاد کشور باشد، آن سیاست را نمی‌توان موفقیت نامید. بستن یا تهدید به بستن تنگه هرمز، بیش از آنکه نمایش قدرت باشد، نمونه‌ای از ناتوانی در درک پیامدهای بلندمدت تصمیمات راهبردی بود. تراژدی ماجرا در اینجاست که یکی از مهم‌ترین مزیت‌های ژئوپلیتیکی ایران، نه بر اثر حمله دشمنان، بلکه در نتیجه محاسبات اشتباه و قمارهای ایدئولوژیک حاکمان، آسیب دید. ایران به راهبردی نیاز دارد که از موقعیت جغرافیایی بی‌نظیر خود برای افزایش رفاه، امنیت و نفوذ سازنده بهره ببرد؛ نه سیاست‌هایی که کشور را به عامل بی‌ثباتی تبدیل کرده و رقبایش را قدرتمندتر سازد. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که تصمیم به تهدید و بستن تنگه هرمز در خلأ اتخاذ نشد. جمهوری اسلامی در شرایطی به این گزینه متوسل شد که تحت فشار شدید نظامی و سیاسی قرار گرفته و خود را در تنگنای راهبردی می‌دید. اما همین واقعیت، ضعف محاسبات آن را آشکارتر می‌کند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های رهبری خردمندانه، تشخیص لحظه‌ای است که باید از ادامه یک مسیر پرهزینه دست کشید. در تاریخ، دولت‌هایی که توانسته‌اند میان حفظ منافع ملی و پافشاری ایدئولوژیک تمایز قائل شوند، از تبدیل شکست‌های محدود به فاجعه‌های ملی جلوگیری کرده‌اند. گاهی عقب‌نشینی تاکتیکی، مذاکره یا پذیرش واقعیت‌های میدان، نه نشانه ضعف، بلکه نشانه بلوغ راهبردی است. به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی در این آزمون ناکام ماند. اگر در مراحل اولیه بحران، به جای گسترش درگیری و تهدید یکی از حیاتی‌ترین آبراه‌های جهان، راهی برای پایان دادن به رویارویی پیدا می‌کرد، شاید می‌توانست از بسیاری از پیامدهای بعدی جلوگیری کند؛ از تشدید انزوای بین‌المللی گرفته تا آسیب به زیرساخت‌های اقتصادی کشور، تقویت حضور نظامی قدرت‌های خارجی در منطقه و سرعت گرفتن تلاش‌های جهانی برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز. مشکل اصلی صرفاً اشتباه در انتخاب ابزار نبود؛ ناتوانی در تشخیص زمان توقف بود. اصرار بر ادامه مسیری که هزینه‌های آن هر روز بیشتر و منافع آن هر روز کمتر می‌شد، باعث شد یک بحران قابل مدیریت به تحولی تبدیل شود که ممکن است آثار آن برای سال‌ها بر موقعیت ژئوپلیتیکی ایران باقی بماند. در سیاست و جنگ، شجاعت تنها در ادامه دادن نیست؛ گاهی شجاعت واقعی در این است که رهبران بتوانند در زمان مناسب، واقعیت را بپذیرند و از تحمیل هزینه‌های بیشتر بر کشور خود جلوگیری کنند. حکمت سیاسی، تنها در دانستن اینکه چگونه باید جنگید خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در دانستن این است که چه زمانی باید متوقف شد.