महावीर दाइको 'इनोभेसन मन्त्री' यात्रा:
अग्निपरीक्षा कि नयाँ बिहानी?
मेरो प्रिय आत्मन्,
नेपालको राजनीतिक आकाशमा यतिखेर एउटा नौलो दृश्य उदाएको छ। बालेन सरकारले हाम्रा प्रिय महावीर दाइलाई 'इनोभेसन मन्त्री'को जिम्मेवारी सुम्पेको छ, र उहाँको हातमा थमाइदिएको छ— कुल बजेटको एक प्रतिशत।
संसारले कराउनेहरूलाई प्रायः यसरी नै शान्त पार्न खोज्छ। भीडले भन्यो— "महावीरले वर्षौंदेखि सत्य कुरा उठाउँदै आउनुभयो, उहाँलाई पद देऊ, बजेट देऊ!" अनि राज्यले मधुरो मुस्कानसहित भन्यो— "लौ, पद पनि लिनुभयो, बजेट पनि लिनुभयो; अब गरेर देखाउनुहोस्।"
तर महावीर दाइ, म तपाईंलाई स्नेहपूर्वक सोध्न चाहन्छु— तपाईं कुनै मीठो भ्रममा त पर्नुभएको छैन? किनकि पद र पैसा हातमा आउनासाथ क्रान्ति जन्मिँदैन। यो त एउटा गहिरो अग्निपरीक्षाको आगो हो, जसको ठीक बीचमा तपाईं अहिले उभिनुभएको छ।
र दाइ, यो परीक्षा तपाईं एक्लैको होइन— यो त सिंगो देशको अलमलको ऐना हो।
तपाईंलाई लाग्ला, पद र पैसा पाएपछि बदलाव आउँछ। तर सत्य निकै निर्मम छ, दाइ। तपाईं अहिले आफैंलाई प्रमाणित गर्ने त्यो घडीमा उभिनुभएको छ, जहाँ संसारले हेर्दैछ— यिनी केवल बोल्ने मान्छे हुन् कि गरेर देखाउने मान्छे?
तपाईंका चुनौती हिमालझैं अग्ला छन्। तपाईंको अगाडि उभिएको छ— पूर्वाधारको शून्य मरुभूमि, र देशको स्मरणशक्तिमा बसेको चेतनाको रित्तोपन।
मलाई राम्ररी थाहा छ, तपाईंले वर्षौंको रगत-पसिना बगाएर खडा गर्नुभएको 'राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र' हजारौं युवाको सपना हो, असंख्य मनको आस्था हो। त्यसको पवित्र उद्देश्यलाई म शिर निहुराएर नमन गर्छु।
तर दाइ, ठीक यहीँनेर मैले एउटा तीतो सत्य भन्नैपर्छ— र यो भन्दा मेरो मन पोलिरहेको छ। चन्दा र दानको भरमा बाँच्ने संरचना जतिसुकै प्रेरणादायी होस्, त्यसले सिंगो देशको नवप्रवर्तनको भार सधैंभरि बोक्न सक्दैन। दानले हृदय जोगाउँछ, तर दानले प्रणाली बनाउँदैन।
किनभने इनोभेसनको मूल आत्मा नै "धेरै असफलता, र तीमध्ये बीचमा एउटा ठूलो व्यावसायिक सफलता" हो। तर हाम्रो सरकारी प्रणालीमा असफलता "बेरुजु" बन्छ, अख्तियारको फाइल बन्छ। जहाँ असफलतालाई दण्ड दिइन्छ, त्यहाँ कुनै इनोभेटरले जोखिम उठाउँदैन। अनि जोखिमबिना नयाँ केही जन्मँदैन, दाइ।
महावीर दाइ, एउटै केन्द्रमा सम्पूर्ण देशको आशा थुपार्नु भनेको 'Single Point of Failure'लाई आफैं निम्तो दिनु हो। तपाईंको नेतृत्व, तपाईंको चन्दा, वा तपाईंको मन्त्री पद एक पटक डगमगाउनासाथ यो सिंगो प्रयास तासको महलझैं भत्किनेछ।
व्यक्ति महान् हुन सक्छ— र तपाईं साँच्चै महान् हुनुहुन्छ— तर कुनै पनि व्यक्ति आफैं संस्था वा प्रणाली बन्न सक्दैन।
यो मेरो आरोप होइन, यो त समयको नियम हो।
अनि सोच्नुहोस् त दाइ— तपाईं काठमाडौँको एउटा मन्त्रालयको कुर्सीमा बसेर हुम्लाको जडीबुटी, इलामको चिया र मुस्ताङको पर्यटनको फरक-फरक प्रविधिगत आवश्यकतालाई कसरी एकैसाथ अँगाल्न सक्नुहुन्छ?
इनोभेसन त विकेन्द्रित (Distributed) हुनुपर्छ— कुनै केन्द्रको योजना वा एउटै कोठाको सनकमा होइन।
बजेटको एक प्रतिशत त एउटा अंक मात्र हो, दाइ। जबसम्म बजारको अनुशासन र संकेत (Market Feedback Loop) हुँदैन, सरकारी पैसाको कुनै अर्थ रहँदैन।
सरकारले "विजेता छान्ने" काम सधैं गलत गर्छ— त्यो काम बजारलाई नै छोडिदिनुपर्छ। र चार-पाँच वर्षको राजनीतिक चक्रमा फेरिने मन्त्री पदले दशकौंको धैर्य माग्ने इनोभेसन-संस्कृतिलाई न्याय गर्नै सक्दैन।
तपाईंले हिजोसम्म जे गर्नुभयो, त्यसले देशभर "इनोभेसन चाहिन्छ" भन्ने चेतना जगायो— यो सानो काम होइन।
तर मन्त्री बनेर फेरि उही पुरानै ढर्राको सरकारी आविष्कार केन्द्र खोल्ने वा चन्दाको पैसा बाँड्ने मात्र हो भने, दाइ, तपाईंको यात्रा पनि इतिहासका पुराना असफल पानाहरूजस्तै हुनेछ।
र म चाहन्नँ, यो देशले तपाईंलाई त्यसरी बिर्सोस्।
यदि तपाईं साँच्चै यो अग्निपरीक्षाबाट खारिएर निस्कन चाहनुहुन्छ भने, दाइ, तपाईंले आफैं 'इन्जिन' बन्ने भ्रम त्याग्नुपर्छ। राज्य वा मन्त्रीको भूमिका इन्जिन बन्ने होइन— इन्जिनलाई जगाउने पहिलो 'स्फुलिङ्ग' अर्थात् झिल्को बन्ने हो।
तपाईंले त "माली" (Gardener वा De-risker) को भूमिका खेल्नुपर्छ— जसले आफैं हरेक बिरुवा रोप्दैन, तर उपजाऊ माटो, सिँचाइ र सुरक्षित वातावरण सुनिश्चित गरिदिन्छ। माली नै सबैभन्दा ठूलो हुन्छ, दाइ, माली नै सबैभन्दा धैर्यवान् हुन्छ।
र तपाईंको अगाडि एउटै मात्र व्यावहारिक र वैज्ञानिक मार्गचित्र छ: Innovation Supercluster Approach। मेरो पुस्तकमा ति कुरा मैले प्रष्ट लेखेको छु। जुन मेरो व्यवहारिक अनुभव हो। त्यसमा काम गरिरहेको समयको साक्षात अनुभूति हो।
नेपाल सम्पदामा यति धनी भएर पनि आर्थिक प्रतिफलमा किन यति दरिद्र छ?
किनकि यहाँको ९०% जडीबुटी कच्चै रूपमा विदेश पुग्छ। किसान एक्लै संघर्ष गर्छ, प्रशोधक एक्लै छटपटाउँछ, र अनुसन्धानकर्ता बजारको यथार्थबाट टाढिएर प्रयोगशालामा कागज मात्र छाप्छ।
यही खण्डित संरचनालाई तोड्न, दाइ, तपाईंले देशलाई तीनवटा सशक्त 'हर्बल र प्रविधि सुपरक्लस्टर'मा बदल्ने आँट गर्नुपर्छ:
१. तराई र उपोष्ण क्षेत्रीय सुपरक्लस्टर:
लुम्बिनी र मधेश प्रदेशमा अश्वगन्धा, शतावरी र मेन्था जस्ता वनस्पतिको ठूलो परिमाणमा खेती र आधुनिक प्रशोधन (Supercritical CO₂ Extraction)।
२. मध्य पहाडी कृषि-वनस्पति प्रशोधन केन्द्र
बागमती र गण्डकी प्रदेशमा अमला, टिमुर र चिराइतो जस्ता क्षेत्रबाट Functional Foods र Nutraceuticals को विकास।
३. हिमालयन उच्च-मूल्य सुपरक्लस्टर:
कर्णाली र सुदूरपश्चिमका उच्च हिमाली भेगमा यार्सागुम्बा, कुटकी र जटामसी जस्ता बहुमूल्य सम्पदाको दिगो संकलन, जैविक प्रमाणीकरण (Organic, GMP, GFSI Standards), र प्रिमियम विश्व बजारमा पहुँच।
दाइ, विश्वविद्यालयहरूलाई इनोभेसनको कारखाना बनाउने भूल नगर्नुहोला— उनीहरूको काम ज्ञान र प्रतिभा (Talent Supply) दिने मात्र हो, बजारमा उत्पादन बेच्ने होइन।
तपाईंले त प्रत्येक प्रदेशमा निजी Co-creation र प्रविधि हस्तान्तरण केन्द्रहरू (Idea Incubation, Startup Accelerators, र Disruptive Innovation Centers) फस्टाउने पारदर्शी अनुदान-वातावरण (Grant Support) बनाइदिनुपर्छ।
जब सरकारले बीउ दिन्छ अनि किसान वा निजी क्षेत्रले फसल उमार्छ— तब मात्र साँचो क्रान्ति जन्मन्छ। इजरायलको Yozma Fund र फिनल्यान्डको Business Finland ले यसरी नै संसार जितेका हुन्, आफैं कारखाना खोलेर होइन।
महावीर दाइ, अन्त्यमा निर्णय तपाईंकै हातमा छ— मन्त्रीको कुर्सीमा बसेर फाइल मिलाउने नोकरशाह बन्ने कि देशमा इनोभेसनको नयाँ पर्यावरण (Ecosystem) जन्माउने 'माली' बन्ने?
भीडको ताली र राज्यको एक प्रतिशत बजेट— यी दुवै तपाईंका लागि मायाले बाँधिएको पासो पनि हुन सक्छन्, जसले तपाईंलाई "गफ मात्र गर्ने मान्छे" सावित गरिदिन उद्धत छन्।
म त्यो दिन देख्न चाहन्नँ, दाइ।
अब बोल्ने पालो सकियो। तपाईं आफैंले लेख्नुभएको "नवप्रवर्तन" को धरातलमा खुट्टा टेकेर, निर्मम भई गरेर देखाउने पालो आएको छ।
कि त यो अलमलिएको मुलुकको व्यवस्थाले तपाईंलाई पनि आफ्नै फिक्का रंगमा रंगाएर भुत्ते बनाइदिनेछ— कि त तपाईंले प्रविधिको बलियो जगमा 'ब्रान्ड नेपाल'लाई विश्व बजारमा गर्वका साथ स्थापित गर्नुहुनेछ।
मेरो हृदयदेखिको कामना छ:
यो अनौठो अग्निपरीक्षामा तपाईंलाई होश, विवेक र अटल धैर्य प्राप्त होस्, महावीर दाइ ! हामी सबै तपाईंको सफलताको प्रतीक्षामा छौं।