" लाल पाणी " एके दिवशी सकाळी सकाळीच मी ती बातमी वाचली. ती वाचून सुन्न झालो. मोठ्याने रडावे वाटत होते, पायात त्राण राहिले नव्हते. मटकन खुर्चीत बसलो. किती तरी वेळ मी तसाच बसून होतो. कुणी तरी दरवाजा ढकलून आत आले. कोण आहे न बघता मी तसाच टेबलवर डोके ठेवून बसून होतो. काय झालं, असा का बसलाय? चित्राचा आवाज कानावर पडला, मी तिच्याकडे पाहिले, माझ्या डोळ्यांत पाणी होते. "दिवाकर... काय झालं, का रडतोयस... घरी सगळं ठीक आहे ना?" डोळे पुसत बोलली. तसा माझा बांध सुटला. मी हमसून हमसून रडू लागलो. किती वेळ रडतोय याचं भानच उरलं नव्हतं. माझ्या आत साठलेले सगळे काही एकदम बाहेर पडत होते. लहानपणापासून मनात दडवलेली असाह्यता, राग, अपमान सगळे. चित्रा क्षणभर गोंधळली असावी. नेमके काय झालेय, हे तिलाही कळत नव्हते. तिने मला विचारले; पण मी काहीच बोललो नाही. शब्दच नव्हते माझ्याकडे. मग तिने काहीच न बोलता मला रडू दिले. ती फक्त माझ्या पाठीवर थोपटत राहिली... हळू, स्थिर, संयमाने. जणू मला सांगत होती, मोकळा हो, मी इथंच आहे. काही वेळाने मला थोडे हलके वाटू लागले. श्वास नीट होऊ लागला. तसे तिने शांतपणे विचारले, 'काय झालं?' मी उत्तर दिले नाही. टेबलावर पडलेल्या वर्तमानपत्राकडे हाताने इशारा केला. तिने ते उचलले. पहिलीच बातमी होती... थंजावूर जिल्ह्यातील किल्वेनमणी इथं भयंकर हत्याकांड... ४४ दलित मजूर, बहुतेक महिला आणि मुलं जिवंत जाळण्यात आली. चित्राने बातमी वाचून शांतपणे वर्तमानपत्र टेबलवर ठेवले. ती बातमी तिने अगोदरच वाचली असल्याचे तिच्या चेहऱ्यावरून मला समजले. माझ्या मनात प्रश्नांची गर्दी झाली. एवढी भयंकर घटना घडूनसुद्धा चित्रा एवढी शांत कशी ? हिला दुःख झालेय की नाही? हिला भावना आहेत की नाहीत ? आणि जर हिला एवढे काहीच वाटत नसेल, तर तिचे माझ्यावरचे प्रेम तरी खरे आहे का? हे सगळे प्रश्न माझ्या मनात घोंघावत राहिले. चित्रा मात्र शांत होती. मला पाणी दिले आणि दुसरी खुर्ची ओढून माझ्याशेजारी बसली... "चित्रा, तू बातमी वाचली होतीस?" "हो, मी सकाळीच वाचली." "तुला दुःख झालं नाही." "रडतो त्यालाच दुःख होतं, असं काही आहे का? प्रत्येक वेळी रडायलाच हवं का?" माझ्या डोळ्यांत डोळे घालून अगदी शांत आवाजात ती म्हणाली, "क्रांतिकारकांना रडता येत नाही. त्यांनी डोळ्यांतून अश्रू नाही, तर बंदुकीतून गोळ्या काढायच्या असतात. जालियनवाला बाग हत्याकांड झालं, तेव्हा भगतसिंग रडत बसले नाहीत; त्यांनी साँडर्सच्या छातीत गोळ्या घातल्या." क्षणभर थांबली. मग पुढे म्हणाली, "कुणा कुणासाठी रडणार आहेस तू? तुकारामासाठी? चार्वाकासाठी? गांधीसाठी? की आजवर बळी गेलेल्या लाखो दीनदुबळ्या दलित-आदिवासींसाठी?" ती थेट माझ्याकडे पाहत म्हणाली, "जर एवढंच दुःख झालंय, तर उचल बंदूक... आणि त्यांना गोळ्या घाल, बंदुकीशिवाय बदल घडणार नाही." तिच्या बोलण्याने मी दचकलो. तिचे डोळे आग ओकत होते. "पण बदलासाठी हिंसाच अंतिम मार्ग आहे का?" "तुझ्याकडे दुसरा मार्ग आहे का?" "कोर्टात जाऊन न्याय मागू, नाही मिळाला तर व्यवस्थेला प्रश्न विचारू.' "जेव्हा हजारो वर्षांचा अन्याय प्रश्न विचारून बदलत नाही, तेव्हा हिंसा अपरिहार्य ठरते." "दोन्ही बाजूंनी हिंसाच केली तर काय उरेल, याचाही विचार करायला हवा." मी शांतपणे विचारले. "उरेल काय? उरेल स्वाभिमान. हक्काचं आयुष्य. तुला कायद्याने न्याय हवाय, विश्वास हवाय, मला समजतं. पण, कायदा कुणाचा असतो, हेही आपण पाहायला हवं. पण तरीही त्यांना कायद्याने शिक्षा व्हायला हवी. तुला वाटतं कायदा त्यांना शिक्षा देईल? कायदा शिक्षा देऊ शकला असता, तर त्यांनी हा गुन्हाच केला नसता." तिचे डोळे चमकले. शेवटी मी निर्धाराने म्हणालो, "म्हणजे बाबासाहेबांनी दिलेलं संविधान आपणच मोडायचं? संविधान बंदुकीपेक्षा मोठं आहे." "तुला वाटतं कायदा त्यांना शिक्षा देईल, कायदा शिक्षा देऊ शकला असता तर त्यांनी तो गुन्हा केलाच नसता." परत एकदा तिचा तोच प्रश्न. "न्याय न्यायालयात जाऊन मिळणार नाही. कारण, न्याय शक्तिशाली व्यक्तीच्या पारड्यात टाकला जातो ना की पीडितांच्या. जो शक्तिशाली आहे न्याय त्याचाच. इतिहासाची पानं उघडून बघा, न्याय शस्त्राच्या जोरावरच मिळतो. स्वातंत्र्य अहिंसेने मिळाले नाही, मिळाले ते बंदुकीच्या जोरावर. आजपर्यंत आपण कधी कुणावर हल्ला केला नाही, कुणावर अन्याय केला नाही. काय मिळाले आपल्याला? गरिबी, अन्याय, अत्याचार, कुणीही यावं आणि टपली मारून जावं, ही आपली तऱ्हा. त्यांच्या लहान मुलालाही कम रेत वाकून नमस्कार करावा. का झालं हे? कारण आपण शस्त्र विसरलो." लेखक :- सुरेश जायभाय (PSI) किंमत :- 399/- संपर्क :-9975376279